Tại Sao Cá Voi Xanh Không Mắc Bệnh Ung Thư - Nghịch Lý Peto: tài liệu học tiếng Anh

Cancer is a creepy and mysterious thing.

Ung thư là một thứ đáng sợ và bí ẩn.

In the process of trying to understand it, Ngữ pháp

Trong quá trình cố gắng thấu hiểu nó,

to get better at killing it, Cụm từ

để giỏi hơn trong việc tiêu diệt nó,

we discovered a biological paradox that remains unsolved to this day. Cụm từ

chúng ta đã phát hiện ra một nghịch lý sinh học vẫn chưa có lời giải đáp cho đến ngày nay.

Large animals seem to be immune to cancer,

Các loài động vật lớn dường như miễn nhiễm với ung thư,

which doesn't make any sense. Cụm từ

điều này hoàn toàn vô lý.

The bigger a being, Ngữ pháp

Một sinh vật càng lớn,

the more cancer it should have.

thì nó càng có nhiều khả năng mắc ung thư hơn.

To understand why,

Để hiểu được lý do tại sao,

we first need to take a look at the nature of cancer itself. Cụm từ

trước tiên chúng ta cần xem xét bản chất của chính bệnh ung thư.

Our cells are protein robots made out of hundreds of millions of parts. Cụm từ

Các tế bào của chúng ta là những robot protein được tạo thành từ hàng trăm triệu bộ phận.

Guided only by chemical reactions,

Chỉ được dẫn dắt bởi các phản ứng hóa học,

they create and dismantle structures,

chúng tạo ra và tháo dỡ các cấu trúc,

sustain a metabolism to gain energy,

duy trì sự trao đổi chất để lấy năng lượng,

or make almost perfect copies of themselves.

hoặc tạo ra những bản sao gần như hoàn hảo của chính mình.

We call these complex chemical reactions pathways.

Chúng ta gọi những phản ứng hóa học phức tạp này là các con đường.

They are biochemical networks upon networks,

Chúng là những mạng lưới sinh hóa xếp chồng lên nhau,

intertwined and stacked on top of each other. Cụm từ

đan xen và chồng chéo lên nhau.

Most of them can barely be comprehended by a single human mind,

Hầu hết chúng nằm ngoài khả năng thấu hiểu của một tâm trí con người đơn lẻ,

and yet they function perfectly,

vậy mà chúng vẫn hoạt động một cách hoàn hảo,

until they don't. Mạch ý

cho đến khi chúng không còn hoàn hảo nữa.

With billions of trillions of reactions happening in thousands of networks over many years,

Với hàng tỷ tỷ tỷ phản ứng xảy ra trong hàng ngàn mạng lưới suốt nhiều năm,

the question is not if something will go wrong, Mạch ý

câu hỏi không phải là liệu có điều gì sai sót xảy ra hay không,

but when.

mà là khi nào.

Tiny mistakes add up until the grandiose machinery gets corrupted. Cụm động từ

Những sai lầm nhỏ xíu tích tụ dần cho đến khi toàn bộ cỗ máy vĩ đại bị phá hỏng.

To prevent this from getting out of hand, Thành ngữ

Để ngăn chặn tình trạng này vượt ra khỏi tầm kiểm soát,

our cells have kill switches that make them commit suicide. Cách dùng từ

các tế bào của chúng ta có các công tắc tự hủy khiến chúng tự sát.

But these kill switches are not infallible.

Nhưng những công tắc tự hủy này không phải là tuyệt đối.

If they fail,

Nếu chúng thất bại,

a cell can turn into a cancer cell.

một tế bào có thể biến thành tế bào ung thư.

Most of them are slain by the immune system very quickly,

Hầu hết chúng bị hệ miễn dịch tiêu diệt rất nhanh chóng,

but this is a numbers game. Thành ngữ

nhưng đây là một trò chơi của những con số.

Given enough time, Ngữ pháp

Khi có đủ thời gian,

a cell will accrue enough mistakes,

một tế bào sẽ tích lũy đủ các sai lầm,

slip by unnoticed, Cụm động từ

lẻn qua mà không bị chú ý,

and begin making more of itself.

và bắt đầu tự nhân lên.

All animals have to deal with this problem. Cụm động từ

Mọi loài động vật đều phải đối mặt với vấn đề này.

In general,

Nói chung,

the cells of different animals are the same size.

các tế bào của những loài động vật khác nhau có cùng kích thước.

The cells of a mouse aren't smaller than yours,

Tế bào của một con chuột không nhỏ hơn tế bào của bạn,

it just has fewer cells in total,

nó chỉ có ít tế bào hơn về tổng thể,

and a shorter lifespan.

và tuổi thọ ngắn hơn.

Fewer cells and a short life means a lower chance of things going wrong or cells mutating,

Ít tế bào hơn và tuổi thọ ngắn đồng nghĩa với việc cơ hội xảy ra sai sót hoặc tế bào đột biến thấp hơn,

or at least it should mean that.

hoặc ít nhất là theo lý thuyết thì phải vậy.

Humans live about 50 times longer and have 1,000 times more cells than mice, Ngữ pháp

Con người sống lâu hơn khoảng 50 lần và có nhiều tế bào hơn 1.000 lần so với chuột,

yet the rate of cancer is basically the same in humans and in mice.

vậy mà tỷ lệ mắc bệnh ung thư về cơ bản là giống nhau ở con người và ở chuột.

Even weirder,

Thậm chí còn kỳ lạ hơn,

blue whales with about 3,000 times more cells than humans

cá voi xanh với số lượng tế bào nhiều gấp 3.000 lần so với con người

don't seem to get cancer at all really.

dường như hoàn toàn không mắc bệnh ung thư.

This is Peto's paradox, Văn hóa

Đây là nghịch lý Peto,

the baffling realization that large animals have much much less cancer than they should. Ngữ pháp

một sự thật khó hiểu rằng các loài động vật lớn mắc ung thư ít hơn rất rất nhiều so với mức đáng ra chúng phải mắc.

Scientists think there are two main ways of explaining the paradox,

Các nhà khoa học nghĩ rằng có hai hướng chính để giải thích nghịch lý này,

evolution,

tiến hóa,

and hyper tumors.

và siêu khối u.

Solution one,

Giải pháp một,

evolve or become a blob of cancer.

tiến hóa hoặc trở thành một khối ung thư.

As multicellular beings developed 600 million years ago,

Khi các sinh vật đa bào phát triển cách đây 600 triệu năm,

animals became bigger and bigger, Ngữ pháp

các loài động vật ngày càng trở nên to lớn hơn,

which added more and more cells,

điều này làm tăng thêm ngày càng nhiều tế bào,

and hence more and more chances that cells could be corrupted.

và do đó cũng làm tăng khả năng tế bào bị hỏng.

So the collective had to invest in better and better cancer defenses.

Vì vậy, quần thể đã phải đầu tư vào các hệ thống phòng thủ ung thư ngày càng tốt hơn.

The ones that did not died out. Cụm động từ

Những loài không làm được điều đó đã tuyệt chủng.

But cancer doesn't just happen,

Nhưng ung thư không phải tự nhiên mà có,

it's a process that involves many individual mistakes and mutations in several specific genes within the same cell.

đó là một quá trình liên quan đến nhiều lỗi riêng lẻ và đột biến ở một số gen cụ thể trong cùng một tế bào.

These genes are called proto-oncogenes, Cách dùng từ

Những gen này được gọi là tiền gen sinh ung,

and when they mutate,

và khi chúng đột biến,

it's bad news.

đó là tin xấu.

For example,

Ví dụ,

with the right mutation,

với một đột biến nhất định,

a cell will lose its ability to kill itself.

một tế bào sẽ mất khả năng tự sát.

Another mutation, Ngữ pháp

Một đột biến khác,

and it will develop the ability to hide.

và nó sẽ phát triển khả năng ẩn náu.

Another,

Lại một đột biến khác,

and it will send out calls for resources.

và nó sẽ phát ra tín hiệu đòi hỏi tài nguyên.

Another one,

Thêm một đột biến nữa,

and it will multiply quickly.

và nó sẽ nhân lên nhanh chóng.

These oncogenes have an antagonist,

Các gen gây ung thư này có một chất đối kháng,

though,

tuy nhiên,

tumor suppressor genes. Cách dùng từ

gen ức chế khối u.

They prevent these critical mutations from happening or order the cell to kill itself if they decide it's beyond repair. Ghi chú

Chúng ngăn cản những đột biến nguy hiểm này xảy ra hoặc ra lệnh cho tế bào tự sát nếu chúng xác định rằng tổn thương là không thể sửa chữa.

It turns out that large animals have an increased number of them. Mạch ý

Hóa ra các loài động vật lớn có số lượng gen ức chế này gia tăng.

Because of this,

Chính vì điều này,

elephant cells require more mutations than mouse cells to develop a tumor.

tế bào của voi cần trải qua nhiều đột biến hơn so với tế bào của chuột để phát triển thành khối u.

They are not immune, Cách dùng từ

Chúng không phải là miễn nhiễm,

but more resilient.

mà là có sức chống chịu dẻo dai hơn.

This adaptation probably comes with a cost in some form, Cụm từ

Sự thích nghi này có lẽ phải trả một cái giá nào đó,

but researchers still aren't sure what it is.

nhưng các nhà nghiên cứu vẫn chưa chắc chắn đó là gì.

Maybe tumor suppressors make elephants age quicker later in life or slow down how quickly injuries heal.

Có thể các gen ức chế khối u khiến voi già đi nhanh hơn ở cuối đời hoặc làm chậm tốc độ lành vết thương.

We don't know yet.

Chúng ta vẫn chưa biết được.

But the solution to the paradox may actually be something different,

Nhưng giải pháp cho nghịch lý này có thể lại là một điều gì đó khác biệt,

hypertumors.

siêu khối u.

Solution two,

Giải pháp hai,

hypertumors.

siêu khối u.

Yes,

Vâng,

really.

thực sự đấy.

Hypertumors are named after hyperparasites, Cụm từ

Siêu khối u được đặt tên theo siêu ký sinh trùng,

the parasites of parasites.

ký sinh trùng của ký sinh trùng.

Hypertumors are the tumors of tumors. Cách dùng từ

Siêu khối u chính là khối u của khối u.

Cancer can be thought of as a breakdown in cooperation. Ghi chú

Ung thư có thể được coi là sự phá vỡ của quá trình hợp tác.

Normally,

Bình thường,

cells work together to form structures like organs,

các tế bào làm việc cùng nhau để tạo thành các cấu trúc như cơ quan,

tissue,

mô,

or elements of the immune system.

hoặc các yếu tố của hệ thống miễn dịch.

But cancer cells are selfish and only work for their own short-term benefit. Cụm từ

Nhưng tế bào ung thư rất ích kỷ và chỉ làm việc vì lợi ích ngắn hạn của chính chúng.

If they're successful,

Nếu chúng thành công,

they form tumors,

chúng sẽ tạo thành khối u,

huge cancer collectives that can be very hard to kill.

những tập hợp ung thư khổng lồ có thể rất khó tiêu diệt.

Making a tumor is hard work,

Nhưng việc tạo ra một khối u là một công việc khó khăn,

though.

mặc dù vậy.

Millions or billions of cancer cells multiply rapidly,

Hàng triệu hoặc hàng tỷ tế bào ung thư nhân lên nhanh chóng,

which requires a lot of resources and energy.

đòi hỏi rất nhiều tài nguyên và năng lượng.

The amount of nutrients they can steal from the body becomes the limiting factor for growth. Cụm từ

Lượng chất dinh dưỡng mà chúng có thể đánh cắp từ cơ thể trở thành yếu tố giới hạn sự phát triển.

So the tumor cells trick the body to build new blood vessels directly to the tumor to feed the thing killing it.

Vì vậy, tế bào khối u đánh lừa cơ thể để xây dựng các mạch máu mới chạy trực tiếp đến khối u để nuôi dưỡng thứ đang giết chết chính nó.

And here,

Và ở đây,

the nature of cancer cells may become their own undoing. Thành ngữ

bản chất của tế bào ung thư có thể trở thành sự hủy diệt của chính chúng.

Cancer cells are inherently unstable, Cụm từ

Các tế bào ung thư vốn dĩ không ổn định,

and so they can continue to mutate.

và vì vậy chúng có thể tiếp tục đột biến.

Some of them faster than their buddies.

Một số trong chúng đột biến nhanh hơn những người bạn của mình.

If they do this for a while,

Nếu chúng làm vậy trong một khoảng thời gian,

at some point one of the copies of the copies of the original cancer cell might suddenly think of itself as an individual again and stop cooperating, Cụm từ

vào một thời điểm nào đó, một trong những bản sao của các bản sao của tế bào ung thư ban đầu có thể đột nhiên lại tự coi mình là một cá thể độc lập và ngừng hợp tác,

which means,

điều này có nghĩa là,

just like the body,

giống như cơ thể chủ,

the original tumor suddenly becomes an enemy fighting for the same scarce nutrients and resources.

khối u ban đầu đột nhiên trở thành một kẻ thù chiến đấu để giành lấy chính những chất dinh dưỡng và tài nguyên khan hiếm đó.

So the newly mutated cells can create a hypertumor.

Vì vậy, các tế bào mới đột biến có thể tạo ra một siêu khối u.

Instead of helping, Ngữ pháp

Thay vì giúp đỡ,

they cut off the blood supply to their former buddies, Cụm động từ

chúng cắt đứt nguồn cung cấp máu cho những người bạn trước đây,

which will starve and kill the original cancer cells.

điều này sẽ bỏ đói và giết chết các tế bào ung thư ban đầu.

Cancer is killing cancer.

Ung thư đang tiêu diệt ung thư.

This process can repeat over and over, Cụm từ

Quá trình này có thể lặp đi lặp lại nhiều lần,

and this may prevent cancer from becoming a problem for a large organism.

và điều này có thể ngăn ung thư trở thành một vấn đề đối với các sinh vật lớn.

It is possible that large animals have more of these hyper tumors than we realize. Ngữ pháp

Rất có thể các loài động vật lớn có nhiều những siêu khối u này hơn chúng ta nhận ra.

They might just not become big enough to notice, Ngữ pháp

Có thể chúng chỉ không phát triển đủ lớn để bị chú ý,

which makes sense.

điều này hoàn toàn hợp lý.

A 2-g tumor is 10% of a mouse's body weight,

Một khối u 2 gram bằng 10% trọng lượng cơ thể của một con chuột,

while it's less than 0.002% of a human,

trong khi nó chưa bằng 0,002% của một con người,

and 0.000002% of a blue whale.

và 0,000002% của một con cá voi xanh.

All three tumors require the same number of cell divisions and have the same number of cells.

Cả ba khối u này đều đòi hỏi số lần phân chia tế bào như nhau và có cùng số lượng tế bào.

So an old blue whale might be filled with tiny cancers and just not care.

Vì vậy, một con cá voi xanh già có thể chứa đầy những khối ung thư nhỏ xíu mà nó hoàn toàn không thèm bận tâm.

There are other proposed solutions to Peto's paradox,

Có những giải pháp đề xuất khác cho nghịch lý Peto,

such as different metabolic rates or different cellular architecture.

chẳng hạn như tỷ lệ trao đổi chất khác nhau hoặc cấu trúc tế bào khác nhau.

But right now,

Nhưng ngay bây giờ,

we just don't know.

chúng ta đơn giản là chưa biết.

Scientists are working on the problem.

Các nhà khoa học đang nghiên cứu vấn đề này.

Figuring out how large animals are so resilient to one of the most deadly diseases we know

Tìm ra lý do tại sao các loài động vật lớn lại có sức chống chịu mạnh mẽ với một trong những căn bệnh chết người nhất mà chúng ta biết

could open the path to new therapies and treatments. Thành ngữ

có thể mở ra con đường cho các liệu pháp và phương pháp điều trị mới.

Cancer has always been a challenge.

Ung thư luôn luôn là một thách thức.

Today,

Hôm nay,

we are finally beginning to understand it,

cuối cùng chúng ta cũng bắt đầu hiểu được nó,

and by doing so, Mạch ý

và bằng cách đó,

one day we might finally overcome it. Ngữ pháp

có thể một ngày nào đó cuối cùng chúng ta sẽ vượt qua được nó.