Loại virus nguy hiểm nhất Trái Đất: tài liệu học tiếng Anh

In the 1970s, thousands of chicken heads rained from the sky in Europe, Mạch ý

Vào những năm 1970, hàng ngàn chiếc đầu gà đã rơi từ trên trời xuống châu Âu như một cơn mưa,

making foxes and other wildlife confused and very happy.

khiến loài cáo và các loài động vật hoang dã khác vừa bối rối vừa vô cùng sung sướng.

Why?

Tại sao ư?

They were filled with a vaccine to fight the deadliest virus known to humanity.

Bởi vì chúng được nhồi một loại vắc-xin để chống lại loại vi-rút nguy hiểm nhất mà nhân loại từng biết đến.

Since the 1930s,

Từ những năm 1930,

a rabies epidemic had been sweeping across wildlife populations in Europe Ngữ pháp

một đợt dịch bệnh dại đã càn quét qua các quần thể động vật hoang dã ở châu Âu

and humans wanted to finally get rid of the virus once and for all. Ghi chú

và con người muốn tiêu diệt loại vi-rút này tận gốc một lần và mãi mãi.

Rabies is named after Lyssa, the ancient Greek spirit of mad rage, Cụm từ

Bệnh dại (Rabies) được đặt tên theo Lyssa, nữ thần của cơn thịnh nộ điên cuồng trong thần thoại Hy Lạp cổ đại,

and has been haunting us for at least 4,000 years. Thành ngữ

và nó đã ám ảnh chúng ta trong ít nhất 4.000 năm.

It can turn animals into angry beasts

Nó có thể biến động vật thành những con thú hung dữ

and humans into zombies that fear water.

và biến con người thành những thây ma sợ nước.

But what makes Lyssa fascinating is not just how bizarre and deadly its infection is, Ngữ pháp

Nhưng điều khiến Lyssa trở nên hấp dẫn không chỉ là cách lây nhiễm kỳ quái và chết chóc của nó,

but also how incredibly good it is at avoiding our defenses.

mà còn là khả năng né tránh các hệ thống phòng thủ của chúng ta vô cùng xuất sắc.

Viruses exist on the edge between life and death, Thành ngữ

Vi-rút tồn tại ở ranh giới giữa sự sống và cái chết,

hardly more than a few genetic instructions that need living cells to multiply. Ngữ pháp

chúng hầu như chỉ là một vài chỉ dẫn di truyền cần có tế bào sống để nhân lên.

The lyssavirus is simple even for a virus.

Vi-rút Lyssa lại cực kỳ đơn giản, ngay cả đối với một loại vi-rút.

It has only five genes,

Nó chỉ có năm gen,

that is the instructions for five proteins that let it solve complex problems,

đó là các chỉ dẫn cho năm loại protein cho phép nó giải quyết những vấn đề phức tạp,

infect a mammal, avoid its immune system,

lây nhiễm cho động vật có vú, tránh hệ miễn dịch của chúng,

travel to its brain, make more of itself, and infect new hosts. Cụm từ

di chuyển đến não bộ, tự nhân bản và lây nhiễm cho vật chủ mới.

Let's see what happens if you get infected.

Hãy xem chuyện gì sẽ xảy ra nếu bạn bị nhiễm.

It all starts with a bite, Mạch ý

Mọi thứ đều bắt đầu bằng một vết cắn,

most likely by a dog carrying millions of viruses in its saliva,

rất có thể là từ một con chó mang hàng triệu vi-rút trong nước bọt,

pushing them deep into the tissue.

đẩy chúng chìm sâu vào mô.

The goal is your nerve cells, your neurons.

Mục tiêu là các tế bào thần kinh, hay nơ-ron thần kinh của bạn.

They are living electrochemical wires transferring signals throughout your body

Chúng là những đường dây điện hóa sống chuyển tín hiệu đi khắp cơ thể bạn

and can stretch for up to 1.5 meters

và có thể kéo dài lên đến 1,5 mét

with their cellular machinery on one end

với cỗ máy tế bào của chúng ở một đầu

and a terminal on the other.

và một đầu tận cùng ở phía bên kia.

The terminal is where cells talk to each other

Đầu tận cùng là nơi các tế bào giao tiếp với nhau

by passing chemicals that convey information.

bằng cách truyền các hóa chất mang theo thông tin.

Lyssa probably binds to the receptors that are crucial for this process

Lyssa có thể liên kết với các thụ thể rất quan trọng đối với quá trình này

and slips inside the unsuspecting nerve cells.

và lẻn vào bên trong các tế bào thần kinh không chút phòng bị.

Inside, the virus has to solve a big problem.

Khi vào bên trong, vi-rút phải giải quyết một vấn đề lớn.

It needs to get to the cellular machinery to take over the cell and make more viruses, Cụm động từ

Nó cần đến được cỗ máy tế bào để tiếp quản tế bào và tạo ra nhiều vi-rút hơn,

and because neurons are pretty long,

và vì các nơ-ron khá dài,

this can be far away.

khoảng cách này có thể rất xa.

There is a solution at hand, though. Thành ngữ

Mặc dù vậy, có một giải pháp nằm ngay trong tầm tay.

Cells have microtubules spanning their insides that give them structural integrity,

Các tế bào có các vi ống bắc ngang qua bên trong giúp chúng duy trì tính toàn vẹn về cấu trúc,

but they also provide a track system for a specialized delivery system.

nhưng chúng cũng cung cấp một hệ thống đường ray cho một hệ thống vận chuyển chuyên biệt.

Dynein motors are actual motors that use energy and deliver packages.

Động cơ dynein là các động cơ thực thụ tiêu thụ năng lượng và vận chuyển các gói hàng.

They're made from 50 different proteins,

Chúng được tạo thành từ 50 loại protein khác nhau,

10 times more than the virus,

nhiều gấp 10 lần so với vi-rút,

and look like a little pair of shoes.

và trông giống như một đôi giày nhỏ.

Lyssa uses one of its five proteins to hijack this amazing system Thành ngữ

Lyssa sử dụng một trong năm protein của nó để chiếm quyền kiểm soát hệ thống tuyệt vời này

and order it to head for the nucleus. Cụm từ

và ra lệnh cho nó tiến về phía nhân tế bào.

What's the immune system doing to prevent all of that? Mạch ý

Hệ miễn dịch đang làm gì để ngăn chặn tất cả những điều đó?

Well, unfortunately, not much.

Chà, thật không may là không nhiều.

Usually, when a virus attacks,

Thông thường, khi vi-rút tấn công,

your civilian cells are crucial in activating your immune response.

các tế bào dân sự của bạn đóng vai trò rất quan trọng trong việc kích hoạt phản ứng miễn dịch.

They notice that they've been infected

Chúng nhận ra rằng mình đã bị nhiễm

and release hundreds of thousands of a special family of proteins,

và giải phóng hàng trăm nghìn loại protein thuộc một họ đặc biệt,

the interferons that,

đó là các interferon, mà,

well, interfere with viruses.

đúng như tên gọi của nó, can thiệp (interfere) vào vi-rút.

We'll have to simplify a lot,

Chúng ta sẽ phải đơn giản hóa đi rất nhiều,

but in a nutshell, Thành ngữ

nhưng nói tóm lại,

interferons alert your immune system to make antivirus weapons.

interferon cảnh báo hệ miễn dịch của bạn để chế tạo vũ khí chống vi-rút.

But they do much more.

Nhưng chúng còn làm được nhiều hơn thế.

They tell civilian cells to turn down their protein factories for a while, Ghi chú

Chúng bảo các tế bào dân sự tạm dừng hoạt động của các nhà máy sản xuất protein trong một thời gian,

which means that viruses can't replicate efficiently anymore.

có nghĩa là vi-rút không thể nhân lên một cách hiệu quả nữa.

And interferons tell your cells to become super transparent,

Và interferon bảo các tế bào của bạn trở nên siêu trong suốt,

which is important

điều này rất quan trọng

because how can your immune cells notice that your civilian cells are infected

bởi vì làm sao các tế bào miễn dịch của bạn có thể nhận ra rằng các tế bào dân sự của bạn đang bị nhiễm

when viruses hide inside them?

khi vi-rút trốn bên trong chúng?

Your body solves this by creating display windows into their insides,

Cơ thể bạn giải quyết vấn đề này bằng cách tạo ra các ô cửa sổ trưng bày nhìn vào bên trong chúng,

called MHC class 1 molecules.

gọi là các phân tử MHC lớp 1.

Cells constantly produce stuff to stay alive,

Các tế bào liên tục sản xuất ra nhiều thứ để duy trì sự sống,

and to showcase to your immune cells what's going on inside them,

và để phô bày cho các tế bào miễn dịch thấy những gì đang diễn ra bên trong,

they take random samples of their products

chúng lấy ngẫu nhiên các mẫu sản phẩm của mình

and put them into these tiny display windows to give a peek inside. Cụm từ

và đặt chúng vào những ô cửa sổ trưng bày nhỏ xíu này để cho bên ngoài nhìn vào.

Interferons tell your cells to make way more display windows

Interferon bảo các tế bào của bạn tạo ra nhiều ô cửa sổ trưng bày hơn nữa

and become super transparent.

và trở nên siêu trong suốt.

If a cell is infected and forced to make virus parts,

Nếu một tế bào bị nhiễm và buộc phải tạo ra các bộ phận của vi-rút,

your immune cells will see these parts in a window

các tế bào miễn dịch của bạn sẽ nhìn thấy những bộ phận này trong cửa sổ

and order the infected cell to kill itself

và ra lệnh cho tế bào bị nhiễm tự sát

and all the viruses trapped within.

cùng với tất cả các vi-rút bị mắc kẹt bên trong.

This is one of the most powerful methods

Đây là một trong những phương pháp mạnh mẽ nhất

of wiping out a viral infection. Cụm động từ

để quét sạch tình trạng nhiễm vi-rút.

Unfortunately,

Thật không may,

Lyssa blocks your neurons from making interferons Ngữ pháp

Lyssa ngăn chặn các nơ-ron của bạn tạo ra interferon

and stays basically invisible to your immune system.

và về cơ bản là duy trì trạng thái tàng hình trước hệ miễn dịch của bạn.

In contrast to many other viruses, Mạch ý

Trái ngược với nhiều loại vi-rút khác,

when it replicates,

khi nó nhân lên,

it doesn't kill its host,

nó không giết chết vật chủ của mình,

which would also trigger alarm systems.

vì điều đó cũng sẽ kích hoạt các hệ thống báo động.

Instead,

Thay vào đó,

it stealthily jumps from neuron to neuron,

nó lén lút nhảy từ nơ-ron này sang nơ-ron khác,

very slowly making its way to your brain. Cụm từ

tiến về phía não của bạn một cách cực kỳ chậm rãi.

This phase can take weeks to months and very rarely even years,

Giai đoạn này có thể mất từ vài tuần đến vài tháng và rất hiếm khi lên đến nhiều năm,

and depends on a bunch of things,

và phụ thuộc vào một loạt các yếu tố,

like if the bite was in your face or foot,

chẳng hạn như vết cắn ở mặt hay ở chân,

or how many viruses got into your muscles.

hoặc có bao nhiêu vi-rút đã xâm nhập vào cơ bắp của bạn.

Lyssa is a patient monster

Lyssa là một con quái vật kiên nhẫn

until it reaches its goal,

cho đến khi nó đạt được mục tiêu,

your brainstem.

chính là cuống não của bạn.

Finally,

Cuối cùng,

the immune system catches on that something isn't right Ghi chú

hệ miễn dịch nhận ra có điều gì đó không ổn

and reacts.

và phản ứng lại.

It dispatches some of your most powerful antivirus cells,

Nó phái một số tế bào chống vi-rút mạnh nhất của bạn,

killer T cells,

các tế bào T diệt,

to seek and kill infected cells

để tìm và tiêu diệt các tế bào bị nhiễm

and wipe out the enemy.

và quét sạch kẻ thù.

In other viral infections,

Trong các bệnh nhiễm vi-rút khác,

this would be a turning point, Thành ngữ

đây sẽ là một bước ngoặt,

but in rabies,

nhưng đối với bệnh dại,

the T cells are rushing towards their doom. Thành ngữ

các tế bào T đang lao tới chỗ chết.

Simple Lyssa with its five proteins

Lyssa đơn giản với năm protein của mình

plays a Uno reverse card, Văn hóa

tung ra lá bài Uno đảo ngược,

using the immune system's ingenuity against itself.

sử dụng chính sự khéo léo của hệ miễn dịch để chống lại nó.

Your central nervous system is a very fragile part of your body,

Hệ thần kinh trung ương là một phần rất mỏng manh trong cơ thể bạn,

and so the immune system has to be very careful.

vì vậy hệ miễn dịch phải cực kỳ cẩn thận.

A few haywire immune cells in your brain Cách dùng từ

Một vài tế bào miễn dịch mất kiểm soát trong não của bạn

is a quick way to die.

là một cách dẫn đến cái chết rất nhanh.

So they aren't free to enter your nervous system.

Vì vậy, chúng không được tự do xâm nhập vào hệ thần kinh của bạn.

They have to be invited in Thành ngữ

Chúng phải được mời vào

and can be kicked out.

và có thể bị đuổi ra ngoài.

To protect themselves,

Để tự bảo vệ mình,

your nerve cells can order T cells

các tế bào thần kinh của bạn có thể ra lệnh cho các tế bào T

to self-destruct if they think they're overreacting. Cách dùng từ

tự hủy nếu chúng cho rằng các tế bào T đang phản ứng thái quá.

And Lyssa figured out a way

Và Lyssa đã tìm ra cách

to make infected neurons express this order.

để khiến các nơ-ron bị nhiễm phát ra mệnh lệnh này.

So as your powerful defense cells arrive,

Thế là khi các tế bào phòng thủ mạnh mẽ của bạn đến,

they are ordered to commit suicide.

chúng bị ra lệnh phải tự sát.

Now, the virus infiltrates the brainstem.

Lúc này, vi-rút thâm nhập vào cuống não.

Once this stage is reached, Ngữ pháp

Một khi đã đến giai đoạn này,

you are going to die.

bạn sẽ phải chết.

How Lyssa kills.

Cách Lyssa giết người.

One of the most irritating things about the Lyssavirus Ngữ pháp

Một trong những điều khó chịu nhất về vi-rút Lyssa

is that we still don't know exactly

đó là chúng ta vẫn không biết chính xác

how and why an infected person dies.

người bị nhiễm chết như thế nào và tại sao.

Our usual idea of viruses causing damage

Ý tưởng thông thường của chúng ta về cách vi-rút gây ra thiệt hại

is by multiplying rapidly,

là bằng cách nhân lên nhanh chóng,

killing their host cells once they've made enough copies,

giết chết các tế bào vật chủ một khi chúng đã tạo đủ bản sao,

triggering a massive immune reaction

gây ra một phản ứng miễn dịch ồ ạt

that also does a lot of damage.

cũng gây ra rất nhiều tổn thương.

But this doesn't seem to be what happens here.

Nhưng có vẻ đây không phải là những gì diễn ra ở trường hợp này.

Brain tissue of rabies patients

Mô não của các bệnh nhân dại

shows minimal,

cho thấy tổn thương ở mức tối thiểu,

sometimes non-existent damage.

đôi khi là không có tổn thương nào.

Instead of murdering everything in sight, Ghi chú

Thay vì giết chóc mọi thứ trong tầm mắt,

it's currently thought that Lyssa wreaks havoc Thành ngữ

người ta hiện tin rằng Lyssa tàn phá

by messing up the neuron communication inside your brain, Cụm động từ

bằng cách làm rối loạn giao tiếp nơ-ron bên trong não của bạn,

so much so that it can't function anymore. Ngữ pháp

nhiều đến mức nó không thể hoạt động được nữa.

This leads to symptoms

Điều này dẫn đến các triệu chứng

like confusion, aggression, and paralysis.

như lú lẫn, hung hăng và tê liệt.

Now, the virus begins to leave.

Bây giờ, vi-rút bắt đầu rời đi.

Still traveling through neurons,

Vẫn di chuyển thông qua các nơ-ron,

it migrates away from the brain

nó di cư ra khỏi não

and heads for the salivary glands.

và hướng tới các tuyến nước bọt.

This is remarkable

Điều này thật đáng chú ý

because after traveling in one direction,

bởi vì sau khi di chuyển theo một hướng,

the virus reverses its course. Cụm từ

vi-rút lại đảo ngược hướng đi của nó.

After decades of study,

Sau nhiều thập kỷ nghiên cứu,

we don't know how this works.

chúng ta vẫn không biết điều này hoạt động như thế nào.

Lyssa ends up saturating your saliva, Cụm động từ

Lyssa cuối cùng bão hòa trong nước bọt của bạn,

ready for the irate mammal Ngữ pháp

sẵn sàng để con vật có vú đang thịnh nộ

to bite another

cắn một con khác

and repeat the cycle.

và lặp lại chu kỳ.

While this seems like the beginning of a zombie outbreak,

Mặc dù điều này có vẻ giống như sự khởi đầu của một đợt bùng phát thây ma,

luckily,

nhưng may mắn thay,

there are no known cases of a human

không có trường hợp nào được biết đến về việc một người

biting another

cắn người khác

and spreading rabies this way.

và lây lan bệnh dại theo cách này.

Now, the end is near.

Lúc này, hồi kết đã cận kề.

You are rapidly developing encephalitis,

Bạn nhanh chóng phát triển chứng viêm não,

a swelling of the brain

não bị sưng tấy

with many unpleasant neurological symptoms

với nhiều triệu chứng thần kinh khó chịu

from lethargy to paralysis.

từ hôn mê đến tê liệt.

Slowly at first and then suddenly, Mạch ý

Lúc đầu thì chậm và sau đó đột ngột,

organ after organ fails Ngữ pháp

hết cơ quan này đến cơ quan khác suy yếu

as you slip into a coma. Cụm từ

khi bạn chìm vào trạng thái hôn mê.

There is no known effective therapy.

Không có phương pháp điều trị hiệu quả nào được biết đến.

Barely anyone has ever survived Lyssa Ngữ pháp

Hầu như chưa có ai từng sống sót khỏi Lyssa

once symptoms begin to show.

một khi các triệu chứng bắt đầu xuất hiện.

It is by far the deadliest virus we know. Cụm từ

Đây cho đến nay là loại vi-rút nguy hiểm nhất mà chúng ta biết đến.

Except, Mạch ý

Ngoại trừ việc,

there is actually something that could save you,

thực sự có một thứ có thể cứu bạn,

a vaccine.

đó là một loại vắc-xin.

Rabies was one of the first diseases

Bệnh dại là một trong những căn bệnh đầu tiên

humans developed a vaccine for.

mà con người đã phát triển được vắc-xin.

As vaccines do,

Như chức năng của các loại vắc-xin,

it prepares your immune system

nó chuẩn bị cho hệ miễn dịch của bạn

for a future attack,

đối phó với một cuộc tấn công trong tương lai,

so it has the right weapons ready

để nó có sẵn những vũ khí phù hợp

in high numbers.

với số lượng lớn.

The horrific tricks of simple Lyssa

Những chiêu trò kinh khủng của Lyssa đơn giản

don't work once you are vaccinated. Ngữ pháp

không còn tác dụng một khi bạn đã được tiêm vắc-xin.

And the vaccine is special for another reason,

Và loại vắc-xin này đặc biệt vì một lý do khác,

because Lyssa is so slow

bởi vì Lyssa di chuyển quá chậm

in the first few weeks,

trong vài tuần đầu tiên,

it can be given to you

nó có thể được tiêm cho bạn

after you've been exposed. Cách dùng từ

sau khi bạn đã phơi nhiễm.

So you can still be vaccinated

Vì vậy bạn vẫn có thể được tiêm vắc-xin

after you've been bitten by an animal,

sau khi bị động vật cắn,

which is super important

điều này là cực kỳ quan trọng

if you've had contact with a sick wild animal, Cụm từ

nếu bạn đã tiếp xúc với một con vật hoang dã bị bệnh,

say a bat, Mạch ý

chẳng hạn như dơi,

because you often don't even notice

bởi vì bạn thường thậm chí không nhận ra

a bite from tiny teeth.

một vết cắn từ những chiếc răng bé xíu.

Rabies is a monster,

Bệnh dại là một con quái vật,

one that has followed our species

một con quái vật đã đi theo giống loài của chúng ta

around for thousands of years,

khắp nơi trong hàng nghìn năm,

that our ancestors were terrified of,

khiến tổ tiên của chúng ta vô cùng khiếp sợ,

and rightly so. Cụm từ

và sự sợ hãi đó là hoàn toàn có cơ sở.

It still kills around 60,000 people each year,

Nó vẫn giết chết khoảng 60.000 người mỗi năm,

almost half of them children.

gần một nửa trong số đó là trẻ em.

We are far from eradicating this monster. Cụm từ

Chúng ta còn lâu mới có thể tiêu diệt được con quái vật này.

It lurks in the shadows, Thành ngữ

Nó rình rập trong bóng tối,

in forests and animals of all kinds,

trong các khu rừng và ở đủ loại động vật,

ready to return in greater numbers

sẵn sàng quay trở lại với số lượng lớn hơn

if we ever forget

nếu chúng ta bao giờ quên mất

how to keep it at bay Thành ngữ

cách để ngăn chặn nó

or if we continue the trend

hoặc nếu chúng ta tiếp tục xu hướng

of being suspicious of vaccines.

nghi ngờ đối với các loại vắc-xin.

Let's hope that one day

Hãy hy vọng rằng một ngày nào đó

humanity slays this monster, Mạch ý

nhân loại sẽ tiêu diệt được con quái vật này,

so it can become,

để nó có thể trở thành,

like most monsters,

giống như hầu hết các loài quái vật khác,

part of our imagination.

một phần trong trí tưởng tượng của chúng ta.