Tại sao người Hy Lạp cổ đại không thể nhìn thấy màu xanh lam: tài liệu học tiếng Anh

Why is the sky blue?

Tại sao bầu trời có màu xanh lam?

It's one of the most common questions asked by both kids and adults, Ngữ pháp

Đây là một trong những câu hỏi phổ biến nhất mà cả trẻ em lẫn người lớn đều đặt ra,

unless you're from ancient Greece. Ngữ pháp

trừ khi bạn đến từ Hy Lạp cổ đại.

I know, I know, Ý định

Tôi biết, tôi biết mà,

you'd think the country that is now ubiquitously known Ý định

hẳn bạn sẽ nghĩ rằng một đất nước ngày nay nổi tiếng khắp nơi

for beautiful blue rooftops,

với những mái nhà xanh lam tuyệt đẹp,

crystal blue waters,

làn nước xanh trong như pha lê,

and a blue flag would have a longer history with the color.

cùng lá cờ xanh lam, ắt phải có lịch sử gắn bó lâu đời hơn với màu này.

But if you were to read Homer, Ghi chú

Nhưng nếu bạn đọc Homer,

uh not that one,

ờ, không phải Homer đó đâu,

the famous ancient Greek writer from the 8th century BC,

mà là nhà văn Hy Lạp cổ đại nổi tiếng sống vào thế kỷ 8 trước Công nguyên,

you'd notice that the word blue isn't mentioned once

bạn sẽ nhận ra từ “xanh lam” không được nhắc đến dù chỉ một lần

through thousands of pages of the Iliad and the Odyssey.

trong hàng nghìn trang của Iliad và Odyssey.

Black is mentioned 170 times,

Màu đen được nhắc đến 170 lần,

white 100,

màu trắng 100 lần,

red 13 times,

màu đỏ 13 lần,

yellow and green each around 10,

màu vàng và màu xanh lá cây, mỗi màu khoảng 10 lần,

but blue never appears.

nhưng màu xanh lam thì không bao giờ xuất hiện.

What's weirder is that Homer describes things that we would normally call blue, Mạch ý

Kỳ lạ hơn nữa là khi miêu tả những thứ mà bình thường chúng ta gọi là xanh lam,

like the ocean,

như đại dương,

as wine dark. Văn hóa

Homer lại nói chúng sẫm màu như rượu vang.

He even calls honey green and sheep violet.

Ông thậm chí còn gọi mật ong là màu xanh lá và cừu là màu tím.

For a while,

Trong một thời gian,

some suggested that maybe the ancient Greeks just saw colors different than we do,

một số người cho rằng có lẽ người Hy Lạp cổ đại nhìn màu sắc khác với chúng ta,

or maybe they were all colorblind.

hoặc có lẽ tất cả họ đều bị mù màu.

But we now know that color vision developed around 30 million years ago,

Nhưng giờ đây, chúng ta biết khả năng nhìn thấy màu sắc đã hình thành khoảng 30 triệu năm trước,

so that's not it. Ý định

nên đó không phải là lý do.

It gets even crazier.

Mọi chuyện còn kỳ lạ hơn nữa.

As historians and researchers began looking into other ancient civilizations, Cụm động từ

Khi các sử gia và nhà nghiên cứu bắt đầu tìm hiểu những nền văn minh cổ đại khác,

they realized the same thing.

họ cũng nhận ra điều tương tự.

Almost none of them used the word blue.

Hầu như chẳng nền văn minh nào trong số đó dùng từ “xanh lam”.

From Icelandic texts to ancient Indian epics

Từ các văn bản tiếng Iceland đến những sử thi Ấn Độ cổ đại

dating to about four millennia ago,

có niên đại khoảng bốn thiên niên kỷ trước,

to ancient Chinese writings,

rồi các văn bản Trung Hoa cổ đại,

and even the original Hebrew Bible,

và thậm chí cả bản Kinh Thánh Hebrew nguyên gốc,

all of them fail to mention blue once,

tất cả đều không hề nhắc đến màu xanh lam dù chỉ một lần,

while all of them mention black, white, and red,

trong khi tất cả đều nhắc đến đen, trắng và đỏ,

and many, the Bible included,

và nhiều văn bản, trong đó có Kinh Thánh,

also mention green and yellow.

cũng nhắc đến xanh lá và vàng.

Again, it's not like they don't talk about things that we would call blue. Ý định

Một lần nữa, không phải họ không nói đến những thứ mà chúng ta gọi là xanh lam.

They describe the ocean as wide, stormy, silent,

Họ miêu tả đại dương là rộng lớn, dữ dội, tĩnh lặng,

but never blue.

nhưng không bao giờ là xanh lam.

It wasn't until the mid-1800s Ngữ pháp

Mãi đến giữa thế kỷ 19,

that linguists began to analyze the history of languages

các nhà ngôn ngữ học mới bắt đầu phân tích lịch sử của các ngôn ngữ

and found something peculiar.

và phát hiện ra một điều khác thường.

In every culture,

Trong mọi nền văn hóa,

black and white are first,

đen và trắng xuất hiện trước tiên,

then the first color to enter the language is always red, Cách dùng từ

sau đó, màu đầu tiên đi vào ngôn ngữ luôn là đỏ,

then yellow follows,

tiếp đến là vàng,

then green,

rồi xanh lá,

and then blue is the final color to enter language

và cuối cùng, xanh lam là màu sau chót đi vào ngôn ngữ

in every single culture.

ở tất cả mọi nền văn hóa.

Over the years, researchers have found some minor exceptions with the middle order,

Qua nhiều năm, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy một vài ngoại lệ nhỏ ở thứ tự giữa các màu,

so green and yellow,

cụ thể là xanh lá và vàng,

but red is always first,

nhưng đỏ luôn xuất hiện đầu tiên,

and blue is always last in every single language.

còn xanh lam luôn đứng cuối trong mọi ngôn ngữ.

So why this order?

Vậy tại sao lại có thứ tự này?

There's two main theories. Ngữ pháp

Có hai giả thuyết chính.

First, the evolutionary explanation is simple.

Trước hết, cách giải thích dựa trên tiến hóa khá đơn giản.

Black and white help distinguish between night and day, Cụm từ

Đen và trắng giúp phân biệt đêm với ngày,

light and dark,

ánh sáng với bóng tối,

and are the most clear and useful,

đồng thời là những màu rõ ràng và hữu ích nhất,

so every culture has those.

nên nền văn hóa nào cũng có chúng.

Then red.

Tiếp theo là đỏ.

It's often associated with blood or danger.

Màu này thường gắn với máu hoặc nguy hiểm.

Even human faces and communication use red through the galvanic skin response, Cách dùng từ

Sắc đỏ còn xuất hiện trên khuôn mặt và trong giao tiếp của con người thông qua phản ứng điện da,

like when you blush or are stressed.

chẳng hạn như khi bạn đỏ mặt hoặc căng thẳng.

Green and yellow entered language as the need to distinguish between ripe and unripe foods,

Xanh lá và vàng đi vào ngôn ngữ khi nảy sinh nhu cầu phân biệt thực phẩm chín và chưa chín,

and blue?

còn xanh lam thì sao?

There's very few blue things that we actually interact with.

Có rất ít thứ màu xanh lam mà chúng ta thực sự tiếp xúc.

Blue fruits are pretty rare,

Trái cây màu xanh lam khá hiếm,

blue animals are rare too,

động vật màu xanh lam cũng hiếm,

and when they are blue,

và khi chúng có màu xanh lam,

it's often not a pigment, Ngữ pháp

đó thường không phải là sắc tố,

but a sort of light illusion,

mà là một dạng ảo ảnh quang học,

like in butterflies.

như ở loài bướm.

Even the modern European language words for blue

Ngay cả các từ chỉ màu xanh lam trong những ngôn ngữ châu Âu hiện đại

are derived from ancient words for black or green. Cụm từ

cũng bắt nguồn từ các từ cổ có nghĩa là đen hoặc xanh lá.

The second explanation suggests that these words don't enter language

Cách giải thích thứ hai cho rằng những từ này chưa đi vào ngôn ngữ

until humans could make them.

cho đến khi con người có thể tạo ra các màu ấy.

Red being the easiest and most accessible color,

Màu đỏ là màu dễ tạo và dễ kiếm nhất,

because you can just take a piece of dry clay and use it as a crayon.

vì bạn chỉ cần lấy một mẩu đất sét khô và dùng nó như bút sáp.

If you think of cave drawings,

Nếu bạn nghĩ đến những bức vẽ trong hang động,

for example,

chẳng hạn,

there's a lot of black and red in them.

chúng có rất nhiều màu đen và đỏ.

But blue?

Còn xanh lam?

It's one of the hardest colors to create.

Đó là một trong những màu khó tạo ra nhất.

For thousands of years,

Suốt hàng nghìn năm,

nobody had it except the Egyptians,

chẳng ai tạo ra được màu này ngoài người Ai Cập,

and they had a word for it.

và họ có một từ để gọi nó.

So does this mean that ancient people couldn't see those colors

Vậy điều này có nghĩa là người cổ đại không thể nhìn thấy những màu đó

before they had a word for it?

trước khi họ có từ để gọi chúng sao?

Not exactly. Ý định

Không hẳn.

Early humans would have considered colors as simply hues of black,

Con người thời sơ khai hẳn chỉ coi mọi màu sắc là những sắc độ của đen,

white, or red,

trắng hoặc đỏ,

which sounds kind of crazy,

nghe có vẻ hơi điên rồ,

but there's actually modern-day evidence for this.

nhưng thực ra ngày nay đã có bằng chứng cho điều này.

If you look at these 12 colors,

Nếu nhìn vào 12 màu này,

can you spot the one that's different?

bạn có nhận ra màu nào khác biệt không?

You might think clearly it's this one.

Có lẽ bạn sẽ nghĩ rõ ràng là màu này.

But when presented with a similar chart, Ngữ pháp

Nhưng khi được cho xem một bảng màu tương tự,

the Himba people of Namibia, Văn hóa

người Himba ở Namibia,

who don't have a separate word for blue,

vốn không có một từ riêng cho màu xanh lam,

take longer to point out this distinction. Cụm động từ

cần nhiều thời gian hơn để chỉ ra điểm khác biệt này.

On the contrary, Mạch ý

Ngược lại,

when looking at green colors,

khi nhìn vào các sắc xanh lá,

they are more quickly able to note the difference

họ có thể nhanh chóng nhận ra một điểm khác biệt

that we wouldn't catch as quickly.

mà chúng ta không thể phát hiện nhanh như vậy.

This one.

Chính là màu này.

And this is because they have more words for types of green

Đó là vì họ có nhiều từ chỉ các sắc xanh lá hơn

than we do in English. Ngữ pháp

so với số từ trong tiếng Anh.

In fact,

Thực tế,

one of their color categories clumps some types of blue and green together, Cụm động từ

một trong các nhóm màu của họ gộp chung một số sắc xanh lam và xanh lá,

while they have other color categories for different greens still.

trong khi họ vẫn có những nhóm màu riêng cho các sắc xanh lá khác.

In the 1890s,

Vào thập niên 1890,

anthropologists discovered that indigenous islanders in New Guinea

các nhà nhân học phát hiện người dân đảo bản địa tại New Guinea

described the sky as black or dirty like water, Cụm từ

miêu tả bầu trời là màu đen hoặc bẩn như nước,

which if you think about it, Ý định

và nếu nghĩ kỹ,

isn't that surprising.

điều đó cũng không quá ngạc nhiên.

Even if you look at a color picker in Photoshop,

Ngay cả khi nhìn vào công cụ chọn màu trong Photoshop,

it's clear that a dark or navy blue isn't actually that far from being black, Ngữ pháp

ta cũng thấy rõ rằng màu xanh lam đậm hoặc xanh navy thực ra không khác màu đen là bao,

and is quite far from other hues which we would still call blue.

nhưng lại khá xa những sắc độ khác mà ta vẫn gọi là xanh lam.

In that sense, Mạch ý

Theo nghĩa đó,

black would have been a much broader term for early and ancient humans. Ngữ pháp

từ “đen” hẳn có nghĩa rộng hơn nhiều đối với con người thời sơ khai và cổ đại.

It's kind of like how these are all shades of red.

Tương tự như việc tất cả những màu này đều là các sắc độ của đỏ.

We wouldn't call them different colors necessarily,

Chúng ta không nhất thiết gọi chúng là những màu khác nhau,

but this in English we call pink.

nhưng riêng màu này, trong tiếng Anh, chúng ta gọi là màu hồng.

Even though it's technically just another shade of red,

Dù về mặt kỹ thuật, nó chỉ là một sắc độ khác của đỏ,

we've decided to categorize it as separate,

chúng ta đã quyết định xếp nó thành một màu riêng,

and as a result, it's different in our minds.

và vì thế, trong tâm trí chúng ta, nó trở nên khác biệt.

Of course,

Tất nhiên,

even if we didn't name it pink, Ngữ pháp

ngay cả khi không gọi nó là màu hồng,

we'd still be able to see that it's a different color,

chúng ta vẫn có thể thấy đó là một màu khác,

a lighter hue,

một sắc độ nhạt hơn,

but ultimately we'd consider it a form of red.

nhưng rốt cuộc, ta vẫn sẽ xem nó là một dạng của màu đỏ.

Now you might be thinking this just seems semantic. Mạch ý

Giờ có thể bạn đang nghĩ đây chỉ là chuyện ngữ nghĩa.

So what? Ý định

Thì sao chứ?

They have different names.

Họ chỉ dùng những tên gọi khác nhau thôi.

There's no functional difference in the actual color we're seeing.

Màu sắc thực tế mà chúng ta nhìn thấy chẳng có khác biệt gì về mặt chức năng.

But neuroscience has found that to be untrue. Ngữ pháp

Nhưng khoa học thần kinh đã phát hiện điều đó không đúng.

Turns out, Mạch ý

Hóa ra,

and this is mind-blowing,

và điều này thực sự khiến ta sửng sốt,

that language trains our brain to see colors differently.

ngôn ngữ rèn cho não bộ chúng ta nhìn màu sắc theo những cách khác nhau.

What this means is once we have a new word for a color, Mạch ý

Điều đó có nghĩa là một khi ta có một từ mới để gọi một màu,

there's a feedback loop in the brain, Cách dùng từ

một vòng phản hồi sẽ hình thành trong não,

and this exaggerates the differences between those colors,

và nó khuếch đại sự khác biệt giữa các màu ấy,

especially at the border areas between them.

đặc biệt là ở vùng ranh giới giữa chúng.

We get used to calling these colors as distinct hues, Ngữ pháp

Chúng ta quen gọi các màu này là những sắc màu riêng biệt,

and as a result the brain more aptly sees them as distinct hues.

và vì thế, não bộ càng dễ nhận ra chúng là những sắc màu riêng biệt.

Without the word, Ngữ pháp

Nếu không có từ đó,

you would still see the color,

bạn vẫn nhìn thấy màu ấy,

but you wouldn't notice or contextualize it in the same way.

nhưng sẽ không chú ý hay nhận thức nó theo cùng một cách.

If that still feels bizarre,

Nếu bạn vẫn thấy điều đó kỳ quặc,

because I know it did for me,

vì tôi biết chính mình cũng từng cảm thấy vậy,

think about learning a new language.

hãy nghĩ đến việc học một ngôn ngữ mới.

At first,

Ban đầu,

everything just looks or sounds like gibberish.

mọi thứ trông hoặc nghe đều như một mớ hỗn độn vô nghĩa.

You can't tell the verbs apart from the nouns, Cụm động từ

Bạn không thể phân biệt động từ với danh từ,

let alone one word from the next, Mạch ý

chứ chưa nói đến việc phân biệt từ này với từ kia,

because you are just learning.

vì bạn chỉ mới bắt đầu học.

But slowly,

Nhưng dần dần,

over time,

theo thời gian,

your brain starts to pick up on these categories and patterns Cụm động từ

não bạn bắt đầu nắm bắt những nhóm và quy luật này

and can recognize minor differences much faster.

và có thể nhận ra những khác biệt nhỏ nhanh hơn nhiều.

It's not like you couldn't tell the words were different before,

Không phải là trước đó bạn hoàn toàn không nhận ra các từ khác nhau,

but it all sort of blended together. Cụm động từ

chỉ là tất cả cứ như hòa lẫn vào nhau.

Once you become more familiar with it,

Khi đã quen thuộc hơn với ngôn ngữ ấy,

you start to see and hear those words much more clearly.

bạn bắt đầu nhìn và nghe những từ đó rõ ràng hơn nhiều.

Honestly, it's kind of like when I learn a new English word,

Thật lòng mà nói, nó khá giống lúc tôi học được một từ tiếng Anh mới,

and then suddenly I hear it everywhere,

rồi bỗng nhiên tôi nghe thấy nó ở khắp nơi,

I see it everywhere.

nhìn thấy nó ở khắp nơi.

But the truth is,

Nhưng sự thật là,

I probably came across that word before, Cụm động từ

có lẽ trước đây tôi đã từng bắt gặp từ đó,

but just didn't notice it.

chỉ là không để ý.

But now that I've truly learned the word, Ngữ pháp

Nhưng giờ khi tôi đã thực sự học được từ đó,

the feedback loop is there,

vòng phản hồi đã hình thành,

and so I truly notice it.

nên tôi thực sự chú ý đến nó.

It's a wild example of how our amazing brains

Đây là một ví dụ đáng kinh ngạc về cách bộ não tuyệt vời của chúng ta

have allowed us to create language,

đã cho phép chúng ta tạo ra ngôn ngữ,

but then that language turned back around Thành ngữ

nhưng rồi chính ngôn ngữ ấy lại quay ngược trở lại

and has an impact on brain function.

và tác động đến chức năng não bộ.

Not only is our perception of the world an illusion, Ngữ pháp

Nhận thức của chúng ta về thế giới không chỉ là một ảo ảnh,

our brains are an active part of creating it.

mà não bộ còn chủ động tham gia tạo nên nó.

Thank you so much for watching.

Cảm ơn bạn rất nhiều vì đã theo dõi.

I hope you found it as interesting as I genuinely did.

Tôi hy vọng bạn cũng thấy điều này thú vị như tôi đã thấy.

If you like our videos,

Nếu bạn thích các video của chúng tôi,

make sure you're subscribed,

hãy nhớ đăng ký kênh,

make sure you leave a like on this video,

nhớ nhấn thích video này,

and you can join our mailing list

và bạn có thể đăng ký vào danh sách email của chúng tôi

with the link in the description.

qua đường liên kết trong phần mô tả.

Otherwise,

Còn nếu không,

we will see you next time for a new science video.

hẹn gặp lại bạn lần tới trong một video khoa học mới.

Peace.

Chào nhé.