Lý do thực sự khiến chúng ta không cưỡi ngựa vằn: tài liệu học tiếng Anh

Sheep weren't always this fluffy.

Cừu không phải lúc nào cũng có bộ lông xù như thế này.

We fluffy-fied them by breeding the fluffiest in each generation. Cách dùng từ

Chúng ta đã làm cho chúng xù lên bằng cách lai tạo những con xù nhất trong mỗi thế hệ.

This is domestication,

Đây là sự thuần hóa,

sculpting wild animals for better human use. Thành ngữ

gọt giũa động vật hoang dã để con người sử dụng tốt hơn.

As we saw in part one,

Như chúng ta đã thấy ở phần một,

for early man,

đối với người nguyên thủy,

animals were powerful tools,

động vật là những công cụ mạnh mẽ,

food, clothing, transportation, tractors.

là thức ăn, quần áo, phương tiện đi lại, máy kéo.

Yet, though there were animals everywhere,

Tuy nhiên, mặc dù có động vật ở khắp mọi nơi,

only a handful were domesticated in the pre-modern world.

chỉ có một số ít được thuần hóa trong thế giới tiền hiện đại.

What made these different?

Điều gì đã làm chúng trở nên khác biệt?

Let's make a domestication checklist, Ý định

Hãy lập một danh sách các tiêu chí thuần hóa,

shall we?

được chứ?

First up, feedable.

Trước hết, có thể cho ăn.

A cow is a machine that turns grass into steak, Mạch ý

Bò là cỗ máy biến cỏ thành bít tết,

and a tiger a machine that turns steak into tiger.

và hổ là cỗ máy biến bít tết thành hổ.

10 lb of grass make a pound of steak

10 pound cỏ tạo ra một pound bít tết

and 10 lb of steak make a pound of tiger.

và 10 pound bít tết tạo ra một pound hổ.

But these have the same number of calories,

Nhưng chúng có cùng lượng calo,

so you might as well just eat the cow and save yourself a lot of work. Cụm từ

nên tốt hơn hết là bạn cứ ăn thịt bò và đỡ tốn nhiều công sức.

So pure carnivores,

Vậy nên với những loài thuần ăn thịt,

you're not going to domesticate just because of thermodynamics.

bạn sẽ không thể thuần hóa chúng chỉ vì tính nhiệt động lực học.

You're looking for herbivores that aren't picky. Cách dùng từ

Bạn đang tìm kiếm những loài động vật ăn cỏ không kén ăn.

They should eat something that's everywhere that you can't eat.

Chúng nên ăn thứ gì đó có ở mọi nơi mà bạn không thể ăn.

Any omnivores better be happy eating whatever and better be super worth it. Ngữ pháp

Bất kỳ loài ăn tạp nào cũng nên vui vẻ ăn bất cứ thứ gì và phải cực kỳ có giá trị.

We are, however, putting the pig before the pen here Thành ngữ

Tuy nhiên, chúng ta đang cầm đèn chạy trước ô tô ở đây

because first we need to catch something that's friendly.

bởi vì trước tiên chúng ta cần bắt một thứ gì đó thân thiện.

Okay, obviously catching a carnivore is a bad idea anyway

Được rồi, rõ ràng bắt một con vật ăn thịt dù sao cũng là một ý tồi

because their day job is murder, Thành ngữ

vì công việc hàng ngày của chúng là giết chóc,

but plenty of omnivores like grizzlies moonlight in murder.

nhưng nhiều loài ăn tạp như gấu xám cũng giết chóc vào ban đêm.

No safety in vegetarians either.

Động vật ăn chay cũng không an toàn.

Buffalo are terrifying tanks for all the reasons mentioned before.

Trâu là những cỗ xe tăng đáng sợ vì tất cả những lý do đã đề cập trước đó.

Hippos hold the murder high score in Africa.

Hà mã giữ kỷ lục giết chóc cao nhất ở Châu Phi.

Giraffes look real dorky until you consider their striking range.

Hươu cao cổ trông rất ngớ ngẩn cho đến khi bạn nhận ra tầm tấn công của chúng.

Lions mostly leave them alone.

Sư tử chủ yếu cũng để chúng yên.

Animals it would be awesome to domesticate are not coincidentally super dangerous.

Những loài động vật mà nếu thuần hóa được thì sẽ rất tuyệt vời, không phải ngẫu nhiên, lại vô cùng nguy hiểm.

War bears would be a hell of an advantage for your tribe,

Gấu chiến đấu sẽ là một lợi thế cực lớn cho bộ lạc của bạn,

but it's not going to happen.

nhưng điều đó sẽ không xảy ra.

And if it's big and not dangerous,

Và nếu nó to lớn và không nguy hiểm,

it's a nervous wreck. Thành ngữ

nó sẽ là một con vật cực kỳ hay hoảng sợ.

Try sneaking up on a gazelle.

Thử lẻn đến gần một con linh dương gazelle mà xem.

Rhymes with LOL.

Trong tiếng Anh nó vần với từ LOL (cười lớn).

Sure, you and a team of buddies could spend the whole day marathon jogging it down to exhaustion,

Chắc chắn rồi, bạn và một nhóm bạn có thể dành cả ngày chạy marathon đuổi theo nó cho đến khi nó kiệt sức,

but if it doesn't break its own neck as you try to drag it back home,

nhưng nếu nó không tự gãy cổ trong khi bạn cố kéo nó về nhà,

then it's going to casually leap out of whatever pen you built for it.

thì nó cũng sẽ nhẹ nhàng nhảy ra khỏi bất kỳ cái chuồng nào bạn xây cho nó.

Okay, next up.

Được rồi, tiếp theo.

Some animals have reproductive preferences that make them incompatible with captivity.

Một số loài động vật có sở thích sinh sản khiến chúng không phù hợp với việc nuôi nhốt.

Looking at you, pandas. Ý định

Đang nói đến các bạn đấy, gấu trúc.

The time and energy humans have spent to get pandas to get on with it is comical. Ghi chú

Thời gian và năng lượng mà con người đã bỏ ra để khiến gấu trúc giao phối thật là nực cười.

Hunter-gatherers need an animal so eager to breed it gets it wrong sometimes. Ngữ pháp

Những người săn bắt hái lượm cần một con vật khao khát sinh sản đến mức đôi khi nó còn nhầm đối tượng.

Not an animal whose mating seasons they have to keep careful track of. Cụm từ

Không phải một con vật mà mùa giao phối của chúng họ phải theo dõi cẩn thận.

So friendly, feedable, and fecund.

Vậy nên, phải thân thiện, dễ cho ăn, và mắn đẻ.

It also needs to grow up fast.

Nó cũng cần phải lớn nhanh.

This gets us to the heart of domestication versus taming. Mạch ý

Điều này đưa chúng ta đến trọng tâm của việc thuần hóa so với việc thuần phục.

Again, to domesticate a species is to change it to make it better for us. Ngữ pháp

Xin nhắc lại, thuần hóa một loài là thay đổi nó để khiến nó tốt hơn cho chúng ta.

And side note here,

Và có một lưu ý nhỏ ở đây,

we domesticate plants as well.

chúng ta cũng thuần hóa thực vật.

We've bred them to be monstrous versions of their wild selves.

Chúng ta đã lai tạo chúng để trở thành những phiên bản khổng lồ so với dạng hoang dã của chúng.

So when hippies talk about going back to nature,

Vì vậy, khi những người hippies nói về việc quay về với thiên nhiên,

they forget that these plants are just as man-made as this Pop-Tart. Ngữ pháp

họ quên rằng những loài thực vật này cũng do con người tạo ra giống như chiếc bánh Pop-Tart này vậy.

Anyway, back to the animals.

Dù sao thì, quay lại với động vật.

The pig porkification project succeeded because pig generations are shorter than human generations.

Dự án "thịt lợn hóa" lợn đã thành công vì các thế hệ lợn ngắn hơn các thế hệ con người.

A single clever human can make porky progress in their lifetime.

Một người thông minh duy nhất có thể tạo ra tiến bộ về giống lợn trong suốt cuộc đời của họ.

Compare and contrast elephants.

Hãy so sánh và đối chiếu với voi.

2 years to make a calf,

2 năm để sinh ra một voi con,

5 years in between calves,

5 năm khoảng cách giữa hai lần sinh,

9 years until female maturity,

9 năm để con cái trưởng thành,

15 years for males.

15 năm đối với con đực.

You've got to be kidding, elephants. Ý định

Chắc voi đang đùa đấy à.

There's no time for this.

Không có thời gian cho việc này đâu.

But humans can still tame elephants.

Nhưng con người vẫn có thể thuần phục voi.

You can catch an elephant and train it not to freak out around humans, Cụm động từ

Bạn có thể bắt một con voi và huấn luyện nó không hoảng sợ khi ở gần con người,

then put it to work.

sau đó bắt nó làm việc.

But elephant domestication would require accurate records over several human lives.

Nhưng việc thuần hóa voi sẽ đòi hỏi những ghi chép chính xác qua vài đời người.

Never mind that keeping one or two tamed elephants around is incredibly costly, Mạch ý

Chưa kể đến việc giữ lại một hoặc hai con voi đã được thuần phục vô cùng tốn kém,

which is why war elephants only happened on occasion in already complex societies.

đó là lý do tại sao voi chiến chỉ thỉnh thoảng xuất hiện ở các xã hội đã phát triển phức tạp.

Tame elephants are a luxury.

Voi thuần phục là một thứ xa xỉ.

Hence this rule of thumb. Thành ngữ

Do đó có nguyên tắc chung này.

If it's on a farm,

Nếu nó ở trong một trang trại,

it's domesticated. Cách dùng từ

nó đã được thuần hóa.

If it's in a circus,

Nếu nó ở trong rạp xiếc,

it's tame.

nó đã được thuần phục.

Finally, families.

Cuối cùng, gia đình.

Okay, zebra versus horses.

Được rồi, ngựa vằn so với ngựa.

Horses are civilization game-changers. Cách dùng từ

Ngựa là kẻ thay đổi luật chơi của nền văn minh.

It's remarkable to think that from thousands BC until the telegraph,

Thật đáng kinh ngạc khi nghĩ rằng từ hàng ngàn năm trước Công nguyên cho đến khi có máy điện tín,

a dude on a horse was the best internet available. Thành ngữ

một chàng trai trên lưng ngựa là loại "internet" tốt nhất hiện có.

Horses were domesticated in Eurasia,

Ngựa được thuần hóa ở lục địa Á-Âu,

but humans started in Africa,

nhưng con người bắt nguồn từ Châu Phi,

which has zebra.

nơi có ngựa vằn.

Why didn't the first humans ride out of Africa on the backs of zebra to conquer the world?

Tại sao những con người đầu tiên không cưỡi trên lưng ngựa vằn ra khỏi Châu Phi để chinh phục thế giới?

Because zebra are bastards.

Vì ngựa vằn là lũ khốn.

They live to kick and bite,

Chúng sống là để đá và cắn,

dangerous in a pre-penicillin world. Văn hóa

rất nguy hiểm trong một thế giới chưa có penicillin.

And zebra also have a ducking reflex,

Và ngựa vằn còn có phản xạ cúi né,

making them very frustrating to lasso.

khiến việc quăng dây thòng lọng bắt chúng trở nên rất bực mình.

In addition to being a real pain in the ass animal, Thành ngữ

Bên cạnh việc là một loài vật thực sự phiền toái,

zebra lack a family structure.

ngựa vằn còn thiếu cấu trúc gia đình.

Horse herds hierarchy.

Đàn ngựa có hệ thống phân cấp.

You can see it when they travel in a line.

Bạn có thể thấy điều đó khi chúng di chuyển thành một hàng.

The male, top female,

Con đực, con cái đứng đầu,

her foals, second female,

con của nó, con cái thứ hai,

her foals, and so on.

con của nó, và cứ tiếp tục như vậy.

Humans, by capturing and taming the lead male, Ngữ pháp

Con người, bằng cách bắt và thuần phục con ngựa đực đầu đàn,

become head horse.

đã trở thành ngựa đầu đàn.

Lots of barnyard animals are barnyard animals

Nhiều vật nuôi trong trang trại trở thành vật nuôi trong trang trại

because they have family values humans exploit. Thành ngữ

bởi vì chúng có các giá trị gia đình mà con người lợi dụng.

They just grow up with the idea that this human is a funny sort of take-charge cow or whatever. Cụm từ

Chúng chỉ lớn lên với ý nghĩ rằng con người này là một kiểu bò cái chỉ huy vui tính hay gì đó đại loại vậy.

No big deal.

Không có gì to tát cả.

Chickens will peck, peck, peck

Gà sẽ mổ, mổ, mổ

until they've worked out who's top chicken. Cụm động từ

cho đến khi chúng phân định được ai là gà đầu đàn.

But you know who's really top chicken?

Nhưng bạn biết ai mới thực sự là gà đầu đàn không?

We're top chicken.

Chúng ta là gà đầu đàn.

Dogs and cats,

Chó và mèo,

this is what makes them different.

đây là điều tạo nên sự khác biệt giữa chúng.

Dogs will love you and defend you and hunt with you

Chó sẽ yêu thương bạn, bảo vệ bạn và đi săn cùng bạn

because you're part of the pack.

bởi vì bạn là một phần của bầy.

Dogs live to be useful to us,

Chó sống là để hữu ích cho chúng ta,

which in the modern world means falling over to play dead, Cụm từ

điều mà trong thế giới hiện đại có nghĩa là ngã lăn ra giả chết,

but they love it.

nhưng chúng thích thế.

Bang.

Pằng.

Good girl,

Cô bé ngoan,

good girl.

cô bé ngoan.

Whereas a cat is a tiny tiger that lives in your house. Thành ngữ

Trong khi đó mèo là một con hổ thu nhỏ sống trong nhà bạn.

Okay, back to these guys.

Được rồi, quay lại với những anh bạn này.

For zebra, there's no such thing as society.

Đối với ngựa vằn, không có khái niệm xã hội.

They hang out in groups because it's a good survival strategy,

Chúng đi chơi thành nhóm vì đó là một chiến lược sinh tồn tốt,

but they don't really care.

nhưng chúng không thực sự quan tâm đến nhau.

Catch a zebra and his family won't follow.

Bắt một con ngựa vằn và gia đình của nó sẽ không đi theo.

Try to ride him and you'll be lucky to keep your fingers. Ý định

Hãy thử cưỡi nó và bạn sẽ rất may mắn nếu còn giữ được các ngón tay.

Zebra look like horses on the outside, Thành ngữ

Ngựa vằn trông giống ngựa ở vẻ bề ngoài,

but not on the inside.

nhưng bên trong thì không hề.

So that's the checklist.

Vậy đó là danh sách các tiêu chí.

Friendly, feedable, fecund, family-friendly. Mạch ý

Thân thiện, dễ cho ăn, mắn đẻ, có tính gia đình.

It's not a long checklist,

Đó không phải là một danh sách dài,

but for hunter-gatherers,

nhưng đối với những người săn bắt hái lượm,

any animal they wanted to domesticate needed everything,

bất kỳ loài động vật nào họ muốn thuần hóa đều cần tất cả những yếu tố đó,

which is why in early human history

đó là lý do tại sao trong lịch sử loài người sơ khai

only a baker's dozen of big animals were domesticated the world over. Thành ngữ

chỉ có mười ba loài động vật lớn được thuần hóa trên toàn thế giới.