Öğrenme yöntemleri
Neden hâlâ İngilizce öğreniyoruz?
Yapay zekâ artık dinleyebiliyor, konuşabiliyor, anında çeviri yapabiliyor. Peki biz neden hâlâ İngilizce öğreniyoruz?
Gavin
2025’te ailece yine Kyoto’ya gittik. Otelde resepsiyondaki görevli, elinde bir Kyoto haritası, yakınlarda nerede ne yenir, nereler gezilir, bize hevesle anlattı.
Konuştuğu İngilizcenin yüzde yetmiş seksenini anlıyordum. Anlamadıklarım çoğunlukla Japonya’ya özgü şeylerdi. Belki biraz da hızlı konuşuyordu.
Asıl canımı sıkan, anlamadığım o yüzde yirmi otuz değildi. Teşekkür etmek istiyordum ama ağzımdan dönüp dolaşıp tek bir Thank you çıkıyordu. Sohbeti biraz sürdürmek istiyordum ama nereden başlayacağımı bilemedim.
Aslında söylemeyi çok istediğim bir cümle vardı: Kyoto’ya birçok kez geldik ve her seferinde Kyotoluların sıcaklığını hissettik. İnternette sık sık şöyle yazılır: Kyotolular kibirliymiş, iğneleyici konuşurmuş, hizmet sektöründe çalışanlar bile böyleymiş. Bizim yaşadığımız bunun tam tersiydi. Karşımdaki kişi bunu bilsin istiyordum.
O cümleyi sonunda söyleyemedim.
Eşim tam yanımda duruyordu. İngilizce bölümü mezunu, uluslararası pazarlamada çalıştı. Bu cümle onun için çocuk oyuncağıydı. Ama ben karşımdakinin şunu bilmesini istiyordum: Böyle düşünen benim.
Bu olay bana eski bir soruyu yeniden düşündürdü: Neden İngilizce öğreniyoruz? Daha doğrusu, yapay zekâ artık dinleyebiliyor, konuşabiliyor, anında çeviri yapabiliyorken neden hâlâ İngilizce öğreniyoruz?
Yapay zekâ bizim yerimize neleri yapabiliyor?
Önce bir şeyi kabul edelim: Yapay zekâ şimdiden çok şey yapabiliyor.
Belge okumak, e-posta yazmak, makale incelemek için makine çevirisi çoktandır yetiyor. Telefondaki yapay zekâ artık dinliyor, konuşuyor, anında sözlü çeviri yapıyor. Ortak dili olmayan iki kişi onun yardımıyla yüz yüze sohbet edebiliyor. Üstelik her yıl daha iyi oluyor.
Bu yüzden seni “yapay zekâ çevirisi henüz yeterince iyi değil” diyerek İngilizce öğrenmeye ikna etmeye çalışmayacağım. Bu gerekçe her yıl biraz daha zayıflıyor. Birkaç yıl sonra büyük ihtimalle hiç geçerli olmayacak.
İngilizce öğrenmenin tek amacı karşındakini anlamak ve derdini anlatmaksa, bu iş yapay zekâya bırakılabilir. Peki Kyoto’daki o anda yapay zekâ işe yarar mıydı?
Bunu makine söylese, sözün ağırlığı değişir mi?
Yarı yarıya.
Diyelim ki o an telefonumu çıkardım, anlık çeviriyi açtım ve o cümleyi telefona söyledim. Karşımdaki kişi bilgiyi eksiksiz alırdı: Bu misafir Kyoto’ya birçok kez gelmiş ve buranın insanını çok sıcak buluyor.
Ama eline geçen yalnızca bilgi olurdu. O sözün ağırlığı zaten kelimelerde değildi. Yabancı bir misafirin, iyi bilmediği bir dilde bunu söylemek için özellikle çaba göstermesindeydi. Telefondaki yapay bir sesten çıkınca aynı söz sıradan bir nezaket cümlesine dönüşür.
Şöyle diyebilirsin: Bunun sebebi, bugün çeviri için hâlâ telefon çıkarmak gerekmesi, çevirinin de bir adım geriden gelmesi. Ya kulaklıktaki çeviri hiç gecikmezse, sesi de gerçek bir insandan ayırt edilemezse?
Bence yine değişmez. Çoğumuz yaşamışızdır: Bir yabancı, takıla takıla, senin dilinde “teşekkür ederim” der ve için bir anda ısınır. Seni etkileyen o iki kelime değildir, karşındakinin onları söyleyebilmek için harcadığı emektir. Bu emek başkasına devredilemez.
Kyoto’da o gün yanımda her yapay zekâdan daha iyi bir çevirmen duruyordu. O bile benim yerime söyleyemezdi.
Ticari görüşmelerde de durum aynı, hatta orada sözün ağırlığı daha da fazla. Sözleşme maddelerinin çevirisini yapay zekâya bırakabilirsin, o iş halletmektir. Ama karşı tarafın seninle anlaşma imzalamaya ne kadar istekli olduğu çoğu zaman sözleşmeye gelmeden önce şekillenir: yemek masasında edilen birkaç laf, o anda anlaşılan bir şaka, çeviriyi beklemeden gelen bir baş sallama. Ticaretin temeli güvendir ve güven tam da böyle anlarda yavaş yavaş kurulur. Araya çeviri girince her cümle için biraz beklemek gerekir, iki taraf da makinenin sesini duyar. Karşındakine, masanın öbür ucunda güvenilecek biri oturduğunu hissettirmek zorlaşır.
Bu yüzden İngilizceyi ikiye ayırıyorum.
İş halletme İngilizcesi: yol sormak, yemek sipariş etmek, otelden çıkış saatini teyit etmek, bir sözleşmeyi okumak. Karşı taraf yalnızca sonuca bakar, kimin söylediği fark etmez.
Bağ kurma İngilizcesi: teşekkür etmek, iltifat etmek, bir şakaya karşılık vermek, çocukla bir tur saklambaç oynamak. Bunu makine söylerse sözün ağırlığı değişir.
İkisini ayırmak için tek bir soru yeter: Bunu makine söylese, sözün ağırlığı değişir mi? Değişmiyorsa o iş halletme İngilizcesidir, onu yapay zekâya bırakmak giderek daha mantıklı hale gelecek. Değişiyorsa o bağ kurma İngilizcesidir, onu ancak kendin öğrenebilirsin.
Kyoto’daki o anda ikisi de vardı. Resepsiyonun önünde duruyorduk, oraya bir iş halletmeye gitmiştik. Ama görevli elinde haritayla bize hevesle nerede ne yeneceğini anlatmaya başladığı anda iş halletmek bağ kurmaya dönüştü. Benim İngilizcem ise ancak iş halletmeye yetiyordu.
Şunu sorabilirsin: Bu mantıkla, Kyoto’da sözün en çok ağırlık taşıyacağı dil Japonca olmaz mıydı? Evet, öyle. Ama gideceğim her yerin dilini öğrenemem.
Resepsiyondaki görevli Japon’du, yani İngilizceyi o da sonradan öğrenmişti. Dünyada yaklaşık 1,5 milyar insan İngilizce konuşuyor ve bunların aşağı yukarı dörtte üçünün ana dili İngilizce değil [1]. İngilizce çoktandır yalnızca İngilizlerin ve Amerikalıların dili değil. Çoğu zaman birbirini tanımayan iki insanın paylaştığı tek ortak dil. Ortada buluşabilmek için iki tarafın da emek verip onu öğrenmesi gerekiyor.
O gün karşımdaki kişi, kendi emeğiyle öğrendiği İngilizceyle bizimle candan ilgilendi. Yolun kendine düşen yarısını yürümüştü. Bense 9 yıl İngilizce öğrenmiştim ama karşılığında doğru dürüst bir cümle kuramadım.
9 yıl öğrendim, neden hâlâ konuşamıyorum?
İlkokuldan liseye kadar 9 yıl İngilizce öğrendim. Mezun olduğumda biraz okuyabiliyordum, dinlediğimi pek anlamıyordum, ağzımı ise neredeyse hiç açamıyordum.
İş hayatına girdikten sonra da İngilizceyi yalnızca okumak için kullandım. Büyük konferanslara katılırdım, konuşmaların çoğu İngilizce olurdu. Salonda oturur, yarım yamalak anlardım.
Sonra yurt dışına daha sık seyahat etmeye başladım. İngilizce film izlemeyi de severim. Kulağım yavaş yavaş alıştı, artık çoğunu anlıyorum. Dilim ise hep geride kaldı. Kyoto’da o gün de böyle oldu: Yüzde yetmiş seksenini anladım, söylemek istediğim tek bir cümleyi bile söyleyemedim.
Geriye dönüp bakınca, sorunun az çalışmamda olduğunu düşünmüyorum.
Okulda öğrendiğim, temelde iş halletme İngilizcesiydi: bir metni anlamak, doğru şıkkı işaretlemek, dil bilgisi hatası olmayan bir cümle yazmak. Sınav yalnızca sonucun doğru olup olmadığına bakar. Kimin söylediği, hangi tonla söylediği, hangi anda söylediği önemli değildir.
Sonuç biraz ironik: 9 yıl boyunca çalıştığım kısım, tam da yapay zekânın ilk devraldığı kısım. Yapay zekânın benim yerime yapamayacağı kısmı ise neredeyse hiç çalışmadım.
Bu yalnızca benim durumum da değil. Pek çok yerde okullar herhalde aşağı yukarı böyle. EF İngilizce Yeterlilik Endeksi’nin 2025 yılı beceri puanlarında birbirinden çok uzak birkaç ülkeye baktım. Fransa’dan Güney Kore’ye, oradan Meksika’ya tablo aynıydı: En yüksek puan okumada, dinleme ve konuşma geride [2].
Sen de yıllarca İngilizce öğrendin ama iş konuşmaya gelince ağzını açamıyorsan, sana şunu söylemek isterim: Bu büyük ihtimalle bir yetenek meselesi değil. Yeterince çabalamadığından da değil. Pek pratik yapmadığın bir şeyi iyi yapamaman çok normal.
Peki pratiğini yapmadığımız o kısım nasıl çalışılır? Kızımı izlerken bu konuda biraz fikir sahibi oldum.
Dört yaşındaki kızım nasıl öğrendi?
Kızım dört yaşında ve bazı kısa cümleleri ve kalıpları gayet doğal bir şekilde kullanıyor: hey there, sunny side up, hide and seek (saklambaç) oynarken de ready or not, here I come diye bağırıyor.
İngilizcesi birkaç yerden geliyor: Mipha’da izlediği çizgi filmler, YouTube Kids ve eşimle benim gündelik hayatta ona öğrettiklerimiz. Video izlerken hep yanında oluyoruz.
İlk öğrendikleri çoğunlukla bağ kurma İngilizcesi oldu. Hey there bir selamlaşma. Ready or not, here I come ise saklambaçta ebenin saymayı bitirince söylediği söz, anlamı “saklansan da saklanmasan da geliyorum”. Biriyle birlikte oynamak için söyleniyor.
Bu sözleri gerçekten kullandı da. Bir keresinde Club Med’in oyun alanında Taylandlı iki çocukla kaynaştı. Birbirlerine söyledikleri aşağı yukarı şu birkaç cümleydi: Wanna play slide together? OK. Awesome! Bu kadar basit bir İngilizceyle üç çocuk birlikte kaydıraktan kaydı, salıncağa bindi, Lego yaptı. Hiç zorlanmadılar. Üçünün de ana dili İngilizce değildi.
Onun yolu benimkinin tam tersi. Ben önce okudum, sonra dinlemeyi denedim, sonunda da pek ağzımı açmadım. O önce tekrar tekrar dinledi, sonra oyun oynarken söylemeyi denedi, zamanla da rahatça kullanır oldu.
“Yaşı küçük de ondan” diye düşünebilirsin. Ama bir araştırmaya göre, öğrenmenin ilk birkaç ayında yetişkinler aslında çocuklardan daha hızlı ilerliyor [3]. Yaş, en azından bir yetişkinin başlamasına engel değil. Kızımın büyüme sürecini olduğu gibi kopyalayamam. Ama ondan öğrenebileceğim bir şey var: Duyduğu İngilizceyi çok geçmeden hayatın içinde kullanma fırsatı buluyor.
Peki duyduğu nasıl bir İngilizce? Bluey adında bir Avustralya çizgi filmi var. Mavi bir köpek yavrusunun ailesiyle geçen günlerini anlatıyor. Bir bölümünü kızım defalarca izledi, ben de yanında defalarca izledim: Bluey ile kız kardeşi Bingo evde otelcilik oynuyor, babaları da misafir oluyor. İlk 40 saniyede zil çalınıyor, selamlaşılıyor, oda isteniyor, yol gösteriliyor, teşekkür ediliyor. Kullanılan cümlelerin hepsi çok kısa:
Hello. How are you?
I'd like a room, please.
This way, please.
Thank you.
Burası da bir otel resepsiyonu ve söylenenlerin neredeyse hepsi iş halletme sözleri. Ama bunları Bluey’nin yerine bir makine söylese ortada oyun kalmaz. Onlar için bu iş halletmek değil, babalarıyla birlikte oynamak.
İzlemek istediğin bir videoyla başla
Yetişkinler de çocukların yolundan gidebilir: Önce başkalarının nasıl söylediğini net duymak, sonra arkasından söylemek, en sonunda da kendi hayatında kullanmak. Başlangıç noktası ders kitabı değil, zaten izlemek istediğin bir video. Tekrar tekrar dinlemeye değen, seni gerçekten ilgilendiren bir videodur.
Yalnız işe dinleyerek başlamanın bir zorluğu var: Tam duyamadığın bir cümle çoğu zaman bir anda geçip gider. Kyoto’da resepsiyondaki görevlinin söylediklerini geri sarıp bir daha dinleyemedim. Çalışırken ise en azından bu mümkün.
Mipha benim yaptığım bir site: Videoları altyazılarıyla izleyerek İngilizce öğreniyorsun. Onu ilk başta kızımla birlikte böyle öğrenebilmek için yaptım. Bir daha denemeyi kolaylaştırmak istiyordum. Altyazıların hepsi insan eliyle gözden geçiriliyor, böylece tam duyamadığın yerde bakabileceğin güvenilir bir metin oluyor.
Mipha ilk iki adımda yardımcı olur: net duymak ve arkasından söylemek. Daha çok konuşma pratiği yapmak istersen ChatGPT, Gemini gibi yapay zekâlarla sesli sohbet edebilirsin. Ne zaman istersen oradalar, çok pratik. Yapay zekâ senin yerine söyleyemez ama sana pratik arkadaşlığı yapabilir. Son adım, yani o sözü karşındaki bir insana söylemek ise yalnızca sana kalıyor.
İzlemek istediğin bir şey hemen aklına gelmiyorsa bu bölümle başlayabilirsin.
Aşağıdaki adımları sırayla bir kez dene, yaklaşık on dakika sürer:
- Çeviriyle bir kez izle. Önce ne olup bittiğini anla, her kelimeyle uğraşma.
- Çeviriyi kapat, bir daha izle. Oynatıcıda “Ayarlar” bölümünden “Çeviriyi göster” seçeneğini kapat ve İngilizce altyazıya bakarak dinle. Bir kelimeyi tam duyamadıysan altyazıdaki o kelimeye dokun, video oraya dönsün. Konuşma hızlı geliyorsa hızı biraz düşür.
- Yalnızca görüntüye bakarak bir daha dinle. İngilizce altyazı ekranda duruyor, sen şimdilik ona bakma.
- Altyazıya bakmadan anladığın ilk cümleyi not et. Arkasından söylemek istersen o cümleyi döngüye al ve her tekrarın arasındaki duraklamada sesli söyle.
- İşine yarayacak bir cümle seç, ekrandan uzaklaş ve kendi başına bir kez söyle. Sonra bir dahaki sefere bunu kime, ne zaman söyleyeceğini düşün. Çocuğun varsa Bluey’deki gibi bir kez otelcilik oynayabilirsiniz, This way, please hemen işe yarar. Kendi başına öğreniyorsan önce karşına çıkacak bir durum düşün: Bir sonraki seyahatinde otele yerleşirken I'd like a room, please cümlesini kendin söyle. İş halletme sözleri çoğu zaman bağ kurmanın kapısıdır.
Üçüncü dinleyişte yalnızca Hello’yu yakaladıysan da sorun değil, o zaman Hello ile başla. Bu yalnızca küçük bir başlangıç. Bağ kurma İngilizcesi ezberlenerek öğrenilmez: Bir kez duyarsın, sonra tanırsın, bir kez de kendin söylersin. Ancak o zaman bir dahaki sefere karşılık verebilirsin.
Evde çocuk varsa bu adımları onunla birlikte yapabilirsin. Kızımla çizgi film izlerken öğrenen aslında yalnızca o değil.
Kyoto’da, bir dahaki sefere
O cümleyi İngilizce söylemek aslında zor değil:
We've been to Kyoto many times, and people here have always been so warm to us.
Zor olan cümlenin kendisi değil. Zor olan, tam o anda onu kendi ağzınla söylemek.
Artık ana dili İngilizce olan biriyle kısa bir sohbeti oldukça akıcı sürdürebiliyorum.
Kyoto’ya bir dahaki gidişimde kendim söylemek istiyorum.
Notlar
- Rakamlar Ethnologue’un farklı yıllara ait istatistiklerinden geliyor: İngilizce konuşanların toplam sayısı yaklaşık 1,5 milyar, ana dili İngilizce olanlar yaklaşık 370 ila 390 milyon. Kesin rakamlar veriler güncellendikçe her yıl değişiyor. Derleme için bkz. List of languages by total number of speakers.
- EF İngilizce Yeterlilik Endeksi 2025 beceri puanları (okuma, dinleme, konuşma): Fransa 555, 524, 456; Güney Kore 540, 518, 489; Meksika 455, 422, 413; Filipinler 573, 567, 539; Çin 492, 436, 448. Bunlar yalnızca benim kontrol ettiğim birkaç ülke, dünya ortalaması değil. Teste girenler, ücretsiz çevrimiçi sınava gönüllü katılan yetişkinler. Nüfusun tamamını temsil etmezler. Veriler okuma, dinleme ve konuşma arasındaki göreli farkı karşılaştırmaya uygun, kesin bir düzey ölçüsü olarak kullanmaya uygun değil. Veriler için bkz. EF EPI 2025 raporu ve ülkelerin beceri puanı sayfaları.
- Snow ve Hoefnagel-Höhle 1978’de, Hollanda’da Hollandacayı doğal ortamda edinen ve ana dili İngilizce olan kişileri izledi: İlk aylarda en hızlı ilerleyenler ergenler ve yetişkinlerdi, üç ila beş yaşındaki çocuklar ise testlerin hepsinde en düşük puanı aldı. Bir yıl sonra dili en iyi edinenler sekiz ila on beş yaşındaki çocuklardı. Uzun vadede küçük yaşta başlayanlar, özellikle aksan konusunda, ana dili gibi konuşan birinin düzeyine çoğu zaman daha kolay ulaşıyor. Yani geç başlamak, öğrenmemek için bir gerekçe değil. Bkz. ERIC özeti.